De geschiedenis
van de Amsterdamse verzetsgroep CS-6, die bijna totaal ten onder gegaan
is aan verraad, heeft in de laatste jaren verschillende publicaties opgeleverd
die een onderdeel van het verhaal beschrijven, dat overigens nog steeds
niet compleet is. Het meest recente boek aan CS-6 gewijd is “Soldaat
in Verzet” geschreven door de eerder dit jaar overleden Do du Preez-Verleun,
zuster van Jan Verleun, en Pauline Wesselink. Jan Verleun was een van
de leidende leden van CS-6 die, net als de meeste van zijn vrienden en
kameraden, door de nazi’s werd gefusilleerd. Jan Verleun kwam uit
een groot Amsterdams katholiek gezin en was al snel betrokken bij het
verzet, na tijdens de Meidagen van 1940 gewond te zijn geraakt tijdens
de gevechten aan de IJssel. Volgens de herinneringen, die zijn zuster
Do op latere leeftijd op papier heeft gezet, nam Jan haar tijdens de oorlogsjaren
steeds opnieuw in vertrouwen. Hij deed haar verslag van de verzetsacties
die hij samen met zijn vrienden uitvoerde en liet haar zelfs wat dynamiet
in de hand houden.
Het boek, dat zeer
gedetailleerd is geschreven, geeft niet alleen een goed beeld van de
band die bestond tussen Jan en Do, het beschrijft ook met veel sfeer
het familieleven in huize Verleun. De grote rol die hun ouders speelden
in het leven van de familie komt steeds opnieuw naar voren en geeft
het gevoel van familieleven in de jaren 40 heel goed weer. Dat op zich
maakt het boek al de moeite van het lezen waard. Er is duidelijk een
poging gedaan om een verhaal te schrijven dat zowel de kenmerken van
een roman als ook het vertellen van een historische geschiedenis in
zich draagt. Het laatste komt iets minder uit de verf, omdat het erg
moeilijk is om het persoonlijke verhaal en de historische achtergrond
te combineren en te belichten. Bijna altijd dringt het persoonlijke
verhaal naar de voorgrond.
De belangrijkste
gebeurtenissen uit de geschiedenis van CS-6 en ook de hoofdpersonen
uit de groep komen allemaal rijkelijk aan de orde. Ook hierbij worden
veel zaken tot in het kleinste detail beschreven. Voor de lezer die
al het nodige weet over het verzet of CS-6 zullen sommige dingen wat
vreemd overkomen. Sommige situaties waarvan de toedracht algemeen bekend
is worden op een heel andere manier weer gegeven als gebruikelijk. Er
worden verkeerde beelden geschetst van de verschillende verzetsorganisaties.
Zo wordt bijvoorbeeld beweerd dat de Raad van Verzet (RVV) al tijdens
de Februari Staking van 1941 actief was, terwijl het een vaststaand
feit is dat de RVV pas in het voorjaar van 1943 het daglicht zag. De
OD wordt vertaald als Ondergronds Departement terwijl het de Orde Dienst
moet zijn, en de geuniformeerde NSB organisatie WA (Weer Afdeling) krijgt
het etiket Weermachts Afdeling opgeplakt. Iemand met kennis van zaken
zal zich tijdens het lezen nog wel eens achter het oor krabben. De verklaring
voor dit alles is dat Do Verleun gewoon heeft opgeschreven wat haar
broer haar heeft verteld. Hij verdraaide een aantal feiten om haar te
beschermen mocht ze worden gepakt. Hij hoopte dat ze naïef zou
over komen en snel weer zou worden losgelaten.
In het hele boek
staan de gesprekken tussen Jan en zijn zuster Do centraal. Voor kenners
van verzetsliteratuur zullen deze gesprekken vreemd overkomen. Bijna
alle illegale werkers deden in de duistere jaren van de vorige eeuw
hun best om hun daden voor familieleden, vrienden en vriendinnen waar
mogelijk verborgen te houden.
Ondanks het feit dat vaak niet kon worden voorkomen dat sommige familieleden
op de hoogte raakten van iemands betrokkenheid bij het verzet, werd
toch meestal vermeden dat er details bekend werden. Het was geen geheim
dat in geval van ontdekking en arrestatie de Gestapo en de SD er niet
voor terugschrokken om ook familieleden en andere vertrouwden op te
pakken en te ondervragen. Ieder detail kon in zo’n geval dodelijk
zijn.
Jan Verleun had
deze zorg kennelijk niet. Niet alleen deed hij uitgebreid verslag van
zijn activiteiten, hij toonde de familie ook wapens en explosieven.
Misschien dat de drang om verslag te doen iets met zijn katholieke achtergrond
te maken had. In eerste instantie was naast Do ook Jan’s broer
Antoon onderdeel van het kringetje dat in vertrouwen werd genomen. Maar
hier aan kwam een einde nadat de jongen werd opgeroepen om in Duitsland
te gaan werken. Onderduiken mocht niet van moeder Verleun, die, niet
zonder reden, bang was dat Jan Antoon mee zou slepen in het verzet.
Wie naar nieuwe feiten over CS-6 zoekt in “Soldaat in Verzet”
zal maar een heel beperkte oogst binnen halen.
Het boek is meer
een sfeer document, dat niet echt veel toevoegt aan het reeds bekende
over de groep. De nog openstaande vragen worden niet of nauwelijks ingevuld.
Dat was overigens ook niet te verwachten, want heel veel feiten over
CS-6 zijn door de leden mee het graf in genomen. Maar het verhaal geeft
wel een goed inzicht in wat iemand er toe kon bewegen om de wapens tegenover
de bezettende macht op te nemen. Dit maakt het makkelijker om ook de
beweegredenen van de andere CS-6 leden te volgen. In dit opzicht levert
het boek zeker een belangrijke bijdrage.
Lezers zullen merken
dat naar mate het boek vordert de bewondering voor Do Verleun met iedere
pagina toeneemt. Als meisje uit een erg beschermde achtergrond wordt
zij geconfronteerd met de consequenties van het verzetswerk, de angst
en de onzekerheid. De gevaren die overal loeren en de steeds aanwezige
dreiging van ontdekking en verraad. Ze doet veel moeite om te begrijpen
wat er allemaal om haar heen gebeurt, en ondanks de serie van rampen
die de familie treft houd ze zich staande met veel moed en liefde voor
haar broer en de rest van de familie. Vooral als haar vader en moeder
en later ook haar oudere zuster als gijzelaars worden opgepakt neemt
Do de verantwoordelijkheid voor de familie op zich. Een taak waar ze
niet op voorbereid was.
Het verhaal, door
Do opgeschreven, is door Pauline Wesselink een meeslepend boek geworden
dat veel te weinig aandacht heeft gekregen. Het werk verdient zonder
meer een plaats tussen de vele beschrijvingen van de geschiedenis van
het ondergrondse verzet in de jaren 40-45.
'Soldaat in verzet'
Do du Preez-Verleun, Pauline Wesselink
ISBN 90 5429181 8
Uitgeverij Conserve
www.conserve.nl
Prijs 24,95 euro
