Ethisch besluitvormingsmodel

Wetten, voorschriften, de krijgstucht en de gedragscode zijn allemaal bedoeld om zo goed mogelijk te kunnen opereren binnen kaders van oorlogsrecht internationaal humanitair recht mandaten en opdrachten. Handvatten dus, voor de uitvoerende militair, maar meer nog voor de (onder-)commandanten. Er zijn zeker in crisisbeheersingsoperaties en humanitaire missies situaties denkbaar dat deze regels en voorschriften met elkaar gaan conflicteren. Soms zijn er waarden in het geding die in een bepaalde situatie tegengesteld zijn aan elkaar. Dit zijn de meest vervelende situaties waar een militair of leidinggevende voor kan komen staan! Als de waarde hulpverlening botst met de waarde rechtsorde dan moet je soms een moeilijke keuze maken. Er kan sprake zijn van moeilijke keuzes van conflicterende belangen, of in de overtreffende trap: er kunnen zich morele dilemma's voordoen.

Elke situatie op zich speelt een rol bij de afhandeling van zo'n moreel dilemma. Geen enkele situatie is aan een ander gelijk; daarom is het onmogelijk om van tevoren aan te geven wat een juiste keuze zou zijn; er is geen spoorboekje of checklist voor het oplossen van morele dilemma's. Veiligheid van de eigen troepen, eigen opvoeding en training, persoonlijke overtuigingen, religie, cultuur, hogere politieke belangen, het mandaat, de opdracht, allemaal zijn dit factoren die een rol spelen bij de afweging van dilemma's. Feit is dat weglopen' voor een beslissing óók een beslissing is... misschien blijkt dan later dat dat erger was dan welke beslissing dan ook. Hier ligt voor leidinggevenden een zware verantwoordelijkheid. In dat laatste woord zit een belangrijk element: u zult later antwoord moeten geven op het hoe en waarom van uw beslissing (aan anderen, maar óók aan u zelf)! Een hulpmiddel in dit soort situaties is het Ethisch Besluitvormings Model (EBM).

In dit model wordt de beslisser een aantal vragen voorgelegd, waardoor hij of zij een betere afweging kan maken, en daarmee dichter bij het 'juiste' antwoord komt. Hoe weinig tijd ook beschikbaar: dit model is toe te passen! Het EBM dient gebruikt te worden als hulpmiddel om alvorens een beslissing te nemen eerst een gezonde afweging te maken.

Het EBM bestaat uit vier stappen. De beslisser stelt zich de volgende vragen:

1. Wat is het kernprobleem? Waar gaat het over, wat zijn de problemen? Welke waarden spelen een rol? Is er iets voorgeschreven? Wat zegt de Krijgstucht en de Gedragscode hierover? Wie moet een beslissing nemen?

2. Wie zijn de partijen in het dilemma en wat zijn hun belangen? Er zijn altijd meerdere partijen die een rol spelen. Naast 'de aanwezigen' hebben de Nederlandse krijgsmacht, Nederland, de VN, de NAVO of andere organisaties en/of individuen óók belangen wellicht niet hier & nu, maar misschien 'later'.

3. Welke oplossingen en alternatieven zijn er? Zijn de belangen van alle partijen afgewogen en welke prioriteit geef ik die? Meen ik dat echt of zie ik iets over het hoofd? Welke oplossing vind ik het meest rechtvaardig en waarom? Leg het uit aan jezelf! Zijn de oplossingen wettig toegestaan? Overtreed ik met mijn beslissing wetten of regels? Wat zeggen het Mandaat en de Geweldsinstructies?

4. Neem een beslissing waarmee u kunt leven; kunt u zichzelf met deze beslissing nog in de spiegel aankijken? Informeer bij uw meerdere en leg verantwoording af!