Der Bund; strijdorganisatie en partij van de joodse arbeiders
Herinneringen aan een vergeten wereld

Door Bert Bakkenes

Herinneringen aan “Der Bund”, de joodse strijdorganisatie en partij uit Midden Europa zijn schaars geworden. Toch was “Der Bund” een grote massaorganisatie die het socialisme tot realiteit wilde maken voor het joodse proletariaat in Midden Europa. De geschiedenis van deze organisatie is een geschiedenis van strijd, strijd tegen het kapitalisme, maar ook tegen het antisemitisme. Tegen vooroordelen en armoede. Een strijd die werd beëindigd door de Holocaust. Vandaag bestaat de wereld van “Der Bund” niet meer. Maar de geschiedenis van de organisatie biedt nog steeds handvatten voor de toekomst. Beide facetten zullen in dit artikel aan de orde komen.

Der Bund was een afkorting van de volledige naam van de beweging die eigenlijk Allgemeine Jüdische Arbeiterbund luidde. De organisatie werd geboren in Wilna in 1897, nog voor de Russische Arbeiders Partij, en had als basis het socialisme. De uitgangspunten van De Bund kunnen we in twee delen opsplitsen. De organisatie, die in het begin illegaal opereerde, voerde strijd voor de rechten van de joodse arbeiders als onderdeel van de algemene klassenstrijd. Maar gelijktijdig zette de organisatie zich in om de joodse gemeenschap als nationale minderheid erkent te krijgen. Toen Der Bund werd opgericht was het hoofdmotto: “Als proletariërs moeten we de politieke vrijheid winnen, en als joden moeten we de politieke gelijkberechtiging bereiken”. De organisatie zag zich wel als onderdeel van de internationale arbeidersbeweging, maar was toch ook heel bewust van de bijzondere plaats die de beweging in nam. Zo werden er joodse vakbonden opgericht in verschillende landen in Midden Europa en werd er strijd gevoerd binnen joodse bedrijven voor kortere werktijden en betere lonen. De organisatie was vooral actief in Rusland, Litouwen, de Oekraïne en Polen. Later was vooral Polen de thuisbasis van Der Bund. Eén van de redenen hiervoor was dat Polen en Litouwen in 1918 onafhankelijk werden.

De organisatie was in heel Midden Europa actief en telde duizenden leden in vele landen. De grootste kracht van Der Bund lag in de Baltische Republieken en Polen waar grote joodse gemeenschappen leefden die voor de overweldigende meerderheid uit proletariërs bestonden. In deze gemeenschappen werd Jiddisch gesproken en Der Bund stelde zich ook ten doel om de Jiddische taal erkend te krijgen in het openbare leven en op de scholen. Het spreekt voor zich dat er ook strijd werd gevoerd tegen het antisemitisme dat vooral in Polen een veel voorkomend verschijnsel was. Het duidelijke profiel van de organisatie maakte dat de vijanden van de joodse gemeenschap niet stil zaten. Vaak waren er aanvallen op leden van de organisatie en ook tijdens demonstraties en andere acties liepen leden van de beweging gevaar. Om dit tegen te gaan werden er gewapende milities opgezet, die niet alleen de leden van Der Bund, maar ook de joodse gemeenschap in het algemeen verdedigden. Dit was geen overbodige luxe in het Polen van begin vorige eeuw waar maar al te vaak een

Joodse sportvereniging jaren 20

pogromstemming de kop op stak. Zo kregen in 1903 antisemitische aanvallers te maken met gewapende tegenstand van de milities van Der Bund. Overigens werden de milities tijdens arbeidsconflicten ook ingezet om stakingsbrekers weg te houden bij bedrijven waar werd gestaakt.

De organisatie bouwde in heel Midden Europa een netwerk op met afdelingen en cellen in ontelbare plaatsen. Het was een unieke manier van organiseren, die in die tijd zijn gelijke niet kende. Der Bund ging er vanuit dat de klassentegenstellingen vooral sociaal en niet nationaal van oorsprong waren. Het internationalisme dat onderdeel vormt van de internationale arbeidersbeweging werd door Der Bund in praktijk gebracht. Maar omdat de organisatie ook strijd voerde voor specifiek joodse programmapunten waren er toch vaak conflicten met de rest van de arbeidersbeweging. Der Bund liet zich niet onder druk zetten vanuit Moskou en hield vast aan een autonome lijn. Dit leidde meer dan eens tot kritiek. Lenin vond het totaal onnodig dat de organisatie strijd voerde voor zaken die vooral in de joodse gemeenschap speelden, waaronder bijvoorbeeld verlof tijdens de joodse feestdagen. Lenin had er niets op tegen dat de joodse gemeenschap zich organiseerde om op die manier de

klassenstrijd te voeren, maar de strijddoelen moesten dezelfde zijn als de doelen die in de rest van de arbeidersbeweging werden gehanteerd. Hij beschreef de strijd voor specifiek joodse doelen als onnodig en kleinburgerlijk. Tussen de regels door is wel te lezen dat Lenin respect had voor de strakke organisatie van de beweging en de discipline die de leden aan de dag legden. Maar hij kon het toch niet laten om met de leiders van de organisatie in discussie te gaan.
Dit waren heftige en soms langlopende discussies. Veel verschil maakte het overigens niet. Der Bund ging zijn eigen weg, en daar hielp geen enkel argument tegen.

Duidelijk was wel dat Der Bund er was als het nodig was. Zowel binnen de joodse gemeenschappen als ook daarbuiten. Der Bund was betrokken bij de gewapende opstand in Oostenrijk in 1934. En later trokken veel leden van de organisatie naar Spanje om in de Spaanse Burgeroorlog tegen de fascisten van Franco te vechten. De Poolse brigades van de Internationale Brigade bestonden voor grote delen uit leden van Der Bund. Op de verschillen met de rest van de arbeidersbeweging komen we nog terug.

joodse gemeenschap
Der Bund ondervond niet alleen tegenstand binnen de arbeidersbeweging, ook binnen de joodse gemeenschap, vooral in Polen, keek men met wantrouwen naar de socialistische principes van de organisatie. De joodse gemeenschap in Polen, die uit ongeveer 10% van de totale bevolking bestond, was voor de Tweede Wereldoorlog in drie kampen verdeeld: de Orthodoxen, die vooral het traditionele jodendom uitdroegen, de Zionisten en de leden van Der Bund. Der Bund richtte zich vooral op de arbeiders die meestal in kleine bedrijven werkten. Het ging hierbij vooral om de textiel-, kleding- en voedsel-industrie. In de kleine bedrijven lieten de arbeidsomstandigheden vaak te wensen over. Voldoende ruimte dus voor Der Bund om een grote achterban te verwerven. De leden beschouwden elkaar als een soort familie. Dit gevoel werd nog versterkt door het feit dat in algemene Poolse vakbonden en partijen toch vaak het antisemitisme de kop op stak. Der Bund werd dus een veilige omgeving die niet alleen optrad voor rechten en meer vrijheid, maar ook een zekere bescherming bood. Eigenlijk was Der Bund van alle markten thuis; het was een partij, de organisatie functioneerde als initiatiefnemer van vakorganisaties, men bond de strijd aan met de antisemieten en gaf ook nog een eigen krant uit: de „Naye Folkstsaytung“. Binnen de organisatie waren er ook nog verschillende stromingen die weer eigen bladen en publicaties uitgaven. Er kan gerust gesteld worden dat Der Bund een grote rol heeft gespeeld in het bepalen van de organisatievorm van de joodse gemeenschap in Polen.

Familie
Er bestaat geen twijfel aan dat de leden van Der Bund zich zelf zagen als onderdeel van een grote familie. Hoe dit er precies allemaal uit heeft gezien is niet zo makkelijk te achterhalen. Veel archiefmateriaal is in de Tweede Wereldoorlog verloren

gegaan of vernietigd. Vooral de ledendossiers zijn hier slachtoffer van geworden. Toch kunnen we vaststellen dat Der Bund een grote rol in het leven van haar leden speelde. Dit onder meer omdat de organisatie niet alleen op politiek en arbeidsterrein actief was, maar ook een grote rol speelde in de cultuur en de sociale facetten van het leven van de joodse arbeiders. Der Bund had ook een heel andere kijk dan de Zionisten. Terwijl de laatsten streefden naar een eigen joodse staat en kozen voor emigratie, koos Der Bund voor nationaal culturele autonomie ter plaatse. Aan de ene kant voelden de leden zich verbonden met de Poolse Republiek, maar zagen zichzelf toch ook als anders, een dubbele loyaliteit die door de rest van de bevolking van Polen niet altijd op prijs werd gesteld. Daar kwam nog bij dat door het wijd verspreidde antisemitisme in Polen de joodse gemeenschap erg op zich zelf was aangewezen. Der Bund stond midden in het joodse leven, dus was de organisatie ook gevoelig voor de trends en de problemen die in de gemeenschap aan de orde waren.

Samenwerking
Het spreekt vanzelf dat Der Bund ook moest samen-werken met andere partijen in de Poolse Republiek. De organisatie was vertegenwoordigd in vele plaatselijk parlementen en gemeenteraden, maar niet in het landelijk parlement, de Sejm. Der Bund werkte vooral samen met de Poolse Socialistische Partij, de PPS (Polska Partia Socjalistyczna), maar het was een relatie die door conflicten en discussies werd gekenmerkt. Dit had ook te maken met het politieke systeem in Polen dat vaak in verwarring was en grote problemen had om de eigen identiteit vast te stellen en ook uit te dragen. In 1930 werd Der Bund na veel discussies en afwegingen lid van de Socialistische Arbeiders Internationale, en niet van de Komintern. Lang was er geaarzeld of de organisatie wel lid moest worden van een Internationale omdat ook onder andere lidpartijen toch vaak een zeker afkeer tegen joodse organisaties bestond. Door de stap uiteindelijk toch te zetten gaf de organisatie aan dat het meer was dan alleen een joodse strijdorganisatie, en dat er wel degelijk een noodzaak werd gevoeld om onderdeel uit te maken van de grote “arbeiders familie” die de Socialistische Internationale toen was. Ondanks alle tegenstand in eerst het Russische Tsarenrijk, en later in de Poolse Republiek had Der Bund zich staande gehouden en was uitgegroeid tot een organisatie van formaat waar ook de andere leden van de Internationale niet omheen konden.

Leden
Wie waren nu de leden van Der Bund, en uit welke achtergrond kwamen de leiders? Ook op dit terrein is bemerkbaar dat veel materiaal verloren is gegaan. Toch is het duidelijk dat de leidende functionarissen in Der Bund uit de stedelijke gebieden kwamen en niet uit de “Shtetls” de joodse gemeenschappen en dorpen. Het waren meestal mensen die veel ervaring hadden opgedaan in de arbeidersbeweging zowel tijdens de Eerste Wereld- oorlog, de Russische revolutie en de grote scheuring in de arbeidersbeweging. Dit blijkt ook uit de biografie van Vladimir

Medem, een van de leiders van de Bund en de ideoloog van de organisatie. Hij werd in 1879 geboren in een gegoede familie aan de grens tussen Litouwen en Letland. Medem ging in Kiev studeren, maar hij werd van de universiteit verwijderd omdat hij een leidende rol had gespeeld in een studentenstaking. De meeste leidende functionarissen waren geschoolde arbeiders of mensen die de kans hadden gekregen om verder te leren. De gewone leden kunnen we classificeren als het joodse proletariaat, meestal mensen die in kleine fabrieken en ondernemingen werkten. Mensen die in de handel zaten waren er relatief weinig. Het partijwerk was er op gericht om een gevoel van samenhang te kweken. Als een nieuwe geïnteresseerde zich aandiende werd hem of haar niet gevraagd om lid te worden van de organisatie, maar om “toe te treden tot de familie van Der Bund”. Binnen de organisatie waren er veel discussies en conflicten, maar naar buiten toe werd er als een eenheid opgetreden. Dat dit in sommige gevallen zelfs van levensbelang was hadden de leidende mensen van Der Bund goed begrepen. Naast arbeiders bleek Der Bund ook aantrekkingskracht te hebben op kunstenaars en leden van de groeiende intelligentsia. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Leo Feiner de leider in Polen van de intussen illegale organisatie.

Vakbonden
Vooral in de vakbondsstrijd had Der Bund een grote invloed. Omdat de organisatie tot het socialistisch linkse milieu behoorden werd de vakbondsstrijd en de strijd in de bedrijven als van groot belang gezien. De organisatie werkte met een aantal Poolse vakbonden samen, maar had ook eigen vakbondsorganisaties, die eisen stelden die aansloten bij de wensen van het joodse proletariaat en de joodse gemeenschap.

Een arbeidersbewijs uit het getto van Wilna

De joodse vakbonden waren sterk en toonden veel eenheid in de strijd voor betere arbeidsomstandigheden. In 1921/1922 traden de joodse bonden toe tot de Centrale Commissie van de Poolse vakbonden. De joodse bonden kregen binnen deze commissie culturele autonomie. Tegen het einde van de jaren twintig waren er verbitterde conflicten tussen de joodse en de communistische vakbonden. Een hoofdstrijdpunt voor de joodse vakbonden was het voorkomen van uitsluiting van haar leden uit de openbare diensten en beroepen. Verder werd er ook heel veel gedaan aan scholing en het verder ontwikkelen van de leden.

Cultuur
Binnen Der Bund werd Jiddisch gesproken, de taal van de joden uit Midden en Oost Europa. Daar vloeide uit voort dat alle culturele uitingen en programma’s van de organisatie ook op het Jiddisch gebaseerd waren. Een belangrijk onderdeel van de cultuurafdeling van Der Bund was de Cultuur Liga. Deze organisatie werd in 1918 in Kiev opgericht en opende in Warschau in 1925 de eerste Vols Universiteit. De Centrale Jiddische Schoolorganisatie had een aantal scholen in verschillende steden. Het aantal deelnemers was beperkt tot 10% van de joodse leerlingen, maar het pedagogische niveau lag erg hoog. De organisatie kreeg het echter niet voor elkaar om het Jiddisch ook op de staatsscholen in het onderwijspakket te krijgen.

Ook hier speelde het antisemitisme weer een rol. Der Bund heeft het antisemitische altijd gezien als een fenomeen met een economische achtergrond, dat onder meer was gebaseerd op moderniseringsangst. De organisatie heeft steeds geprobeerd om ook de PPS bij de strijd tegen dit fenomeen te betrekken, en gebruikte eigen milities en strijdgroepen om demonstraties en de gemeenschap in het algemeen te beschermen. Der Bund heeft steeds geprobeerd om een positief beeld neer te zetten, zowel van de organisatie als van haar leden. Voor het gezicht van de organisatie was dit van het grootse belang. Zelfs in de kringen van de tegenstanders zowel binnen als buiten de arbeidersbeweging was hiervoor veel respect. Met bijvoorbeeld haar deelnamen in de grote 1 mei demonstraties van de PPS heeft Der Bund in ieder geval deels voorkomen dat de joodse gemeenschap geïsoleerd werd. Der Bund was ook in de sport actief. De Arbeiders Sportbond Morgnshtern timmerde stevig aan de weg. De organisatie had ongeveer 5000 leden die in 170 verenigingen actief waren. Morgnshtern was lid van de Socialistische Arbeiders Sport Internationale (SASI) en deed naast de sportbeoefening ook veel aan de ideologische scholing van de leden. De bond hield zich bezig met de volgende thema’s: socialisme, arbeiders klassenbewustzijn, internationalisme, joodse cultuur en de afwijzing van militarisme en nationalisme. De oprichting van de sporttak hoorde bij de strategie van Der Bund om een massa organisatie van de joodse arbeiders te worden. Het beleid had succes. Duizenden jongeren kwamen via de sport de organisatie binnen en gingen naar verloop van tijd het nieuwe kader vormen. In de Tweede Wereld Oorlog werden de verenigingen verboden en de meeste leden vermoord. Na 1945 werd er een nieuwe start gemaakt en in 1947 waren er al weer 20 verenigingen. Door de emigratie naar Israël kwam hier aan na een paar jaar een einde.

Vrouwen in Der Bund
In het openbare leven in Polen hadden vrouwen maar weinig kansen. Dit gold zowel voor de joodse gemeenschap als ook de volledig Poolse bevolking. Organisaties, verenigingen en partijen werden door mannen gedomineerd. Toch was er een uitzondering op dit gebied. In de krant van Der Bund „Der Naye Folkstsaytung“ was er een aparte vrouwensectie „Der Froyenvinkl“ (de Vrouwenhoek). Deze rubriek verscheen tegen het einde van de jaren 20 in de krant en bleek een enorm succes, die bijna ieder week terug kwam. Er waren discussies over politieke en vrouwen thema’s, bijdragen van lezeressen, en natuurlijk veel nieuws van de vrouwensectie van Der Bund, „Der Yidishe Arbeter Froy“ (De joodse Arbeidersvrouw) YAF. De rubriek verscheen in het begin onregelmatig, meestal in het

weekend. Vanaf oktober 1937 verscheen „Der Froyenvinkl“ iedere zondag in de krant, die intussen een dagblad was geworden. De krant had regelmatig problemen die meestal te maken hadden met geldnood of de censuur van de Poolse autoriteiten. De redactie van de vrouwenrubriek was in handen van Dina Blond, die al jaren voor Der Bund actief was. Dina Blond was een schuilnaam, haar echte naam was Sheyne Feygl Szapiro-Michalewicz. Zij vertaalde ook romans en andere boeken in de Jiddische taal. Naast verschillende vrouwen thema’s die vooral met een verbetering van de leefomstandigheden te maken hadden, werd er ook veel gedaan aan politieke strijd en het ondersteunen van vrouwen die in het productie proces werkzaam waren. Dit was toen nog maar een vrij kleine groep.

Een discussiepunt zowel in de YAF als in de krant is altijd gebleven of het juist is voor vrouwen om zich apart te organiseren. Een aantal vrouwen die al eerder actief waren in Der Bund vonden een aparte vrouwenorganisatie overbodig. Anderen kwamen echter met het argument dat de onderdrukking van vrouwen zodanig was dat er wel degelijk een plek nodig was waar specifiek op de problemen van vrouwen ingegaan kon worden. Hiervoor waren eigen organisaties en organen nodig. Der Bund koos uiteindelijk deze laatste weg, een juiste beslissing die veel vrouwen in de organisatie bracht en de organisatiegraad deed stijgen. Een massaorganisatie is de YAF echter nooit geworden. De leden van de YAF en de lezeressen van de vrouwenrubriek in de krant hadden echter één ding gemeen, hun loyaliteit aan de moederpartij, Der Bund, en hun enthousiasme voor de idealen van de organisatie. Met andere Poolse vrouwenorganisaties was maar weinig contact. Verder dan wat wederzijdse begroetingen bij conferenties en congressen kwam het meestal niet. Sommige gaven als reden aan dat het politiek bewustzijn onder de leden van de YAF hoger lag dan onder de Poolse vrouwen. Of dit klopt is niet na te trekken.

Politieke verschillen
Ondanks een lange staat van dienst in de arbeidersbeweging heeft Der Bund altijd een aparte relatie gehad met andere delen van de internationale beweging. Der Bund vond dat de toenmalige sociaal democratische partij, geleid door Lenin, moest bestaan uit een serie autonome secties. Het moest een federatieve partij zijn met veel ruimte voor de secties. Lenin was hier absoluut op tegen en stond voor een centrale partij. Daar stond tegenover dat hij wel vond dat Der Bund in de landen en gebieden met een grote joodse gemeenschap met eigen propaganda in de Jiddische taal kon optreden. Dit kwam wel enigszins tegemoet aan de ideologie van Der Bund die was gebaseerd op nationale culturele autonomie. Lenin zag de joodse gemeenschap als een natie, en hij zag het recht op zelfbeschikking van alle volkeren als de enige manier om nationale onderdrukking te beëindigen.
Der Bund vond dit allemaal niet voldoende en dit leidde tot heftige discussies, en uiteindelijk tot de vervolging van leden van Der Bund in de Sovjet-Unie.

De mening van Lenin werd niet door iedereen gedeeld. Zowel Stalin als ook Kautsky gingen er niet vanuit dat de joden een natie waren. De basis voor deze opvatting was dat het joodse volk geen eigen land had en zich aanpaste aan andere landen en volkeren. Der Bund trok zich van dit alles weinig aan en hield vast aan de noodzaak van een aparte organisatie voor alle joodse arbeiders. De organisatie stond op het standpunt dat alleen zij de joodse arbeiders kon vertegenwoordigen. Waarschuwingen dat het programma tot nationalisme kon leiden werden door de Bundisten als onzin betiteld. Hierin hebben ze gelijk gekregen. joodse nationalisten sloten zich meestal bij de Zionisten aan, niet bij Der Bund. Dat Der Bund zich inzette voor de mogelijkheid om vrij de sabbat en andere joodse feestdagen te vieren bleef jarenlang een punt van discussie. Vanuit joodse visie was dit streven logisch en Der Bund zag het ook als verzet tegen onderdrukking. Dat veel joodse arbeiders dubbel werden onderdrukt werd door de meeste leiders in de internationale arbeiders beweging niet erkend. Toch was het juist deze dubbele onderdrukking die een grote invloed had op het streven en handelen van Der Bund. Verder werd ook vaak vergeten dat bijvoorbeeld veel Poolse arbeiders deel-namen aan pogroms of andere aanvallen op de joodse gemeenschap. Het was dus helemaal niet vreemd dat Der Bund er op stond een eigen koers te varen.

Lenin op zijn kantoor

Tweede Wereldoorlog
Het leven in Polen nam een heel andere wending toen op 1 september 1939 de Duitse legers de grens overtrokken. Na een korte maar hevige oorlog werd een deel van Polen bezet door de Nazi’s en een ander deel kwam in handen van de Sovjet-Unie. Na de Duitse aanval op de Sovjet-Unie in juni 1941, kwam heel Polen onder de Hitler heerschappij terecht. Dit betekende gelijktijdig dat 3.5 miljoen joden in handen van de Duitsers vielen. De nieuwe heersers begonnen meteen met anti-joodse maatregelen, en uiteindelijk werd Polen gekozen als het centrum van de Holocaust. In Polen stonden de grote vernietigingskampen als Auschwitz en Sobibor.

Maar de meeste Poolse joden zouden worden vermoord in Treblinka. Vaak word gezegd dat de joden zich zonder slag of stoor hebben laten afvoeren. Dit is een pertinente leugen. Omdat er een vrij hoge organisatiegraad was, vooral onder de jongeren, werden er al snel verzetsgroepen opgericht. Veel leden van De Bund en de aangesloten jeugdgroepen waren hierbij betrokken. Vooral toen de joodse gemeenschappen in getto’s werden opgesloten hebben deze groepen, die bijna allemaal het socialisme als uitgangspunt hadden, prachtig werk verricht. Mensen werden het getto uit en in gesmokkeld, er werden valse papieren gemaakt, voedsel georganiseerd voor de hongerenden en er werden partizanengroepen in de bossen opgericht die een guerrillaoorlog tegen de Duitsers en hun handlangers voerden.

Omdat Der Bund vroeger al met gewapende milities had gewerkt was de omschakeling niet al te moeilijk. Ook de veteranen uit de Spaanse Burgeroorlog kwamen nu goed van pas. De deportatie van de miljoenen joden kon het joodse verzet echter niet tegenhouden. Toch is dit met de moed der vertwijfeling geprobeerd, met als hoogtepunt de opstand in het getto van Warschau. Hier leefden een half miljoen mensen onder de meeste erbarmelijke omstandigheden. Meer en meer van de bewoners werden naar de vernietigingskampen gedeporteerd. Wat er daar gebeurde werd pas over een langere periode bekend. Toen de laatste grote Duitse “actie” begon sloeg het joodse verzet, grotendeels geleid door mensen van Der Bund, terug. Sinds oktober 1942 was er gebouwd aan een gewapende gevechtsorganisatie waarbinnen veel stromingen vertegenwoordigd waren. Het was deze organisatie die in april 1943 de opstand begon. Er waren toen nog maar 60.000 mensen in het getto over. Waarschijnlijk waren er in het hele getto tussen de 200 en 250 strijders. Zij moesten het opnemen tegen de Wehrmacht en de SS. Een overwinning zou niet mogelijk zijn, maar verzet werd toch als absoluut noodzakelijk gezien. Het was immers beter om met een wapen in de hand te sterven dan in een kamp vermoord te worden. Wapens waren er maar weinig, maar de Duitsers werden toch volledig verrast door de opstand. Het verzet duurde een paar weken tot de Duitsers het getto in brand staken en de opstand neersloegen. Maar enkele strijders konden door de riolen ontsnappen. De opstand had een enorme symbolische waarde, en kreeg overal bekendheid. Jodse strijders hadden teruggeslagen, tegen de Duitse vernietigingsmachine. Dat was nog bijna nergens voorgekomen, en zeker niet op deze schaal.

Arrestaties in Warschau na de opstand

In feite stierf ook Der Bund samen met de strijders in het getto van Warschau. Na de bevrijding van Polen door het Rode Leger waren er nog maar weinig leden van de organisatie in leven. Er werd geprobeerd om een nieuw begin te maken.

Maar het voortdurende antisemitisme in Polen bracht vele overlevenden er toe om Europa de rug toe te keren en naar Israël te gaan. Zo lijkt de geschiedenis van Der Bund een vergeten geschiedenis te zijn. Maar dit is niet de realiteit. De sporen van Der Bund zijn zelfs vandaag nog te vinden. In Frankrijk, waar de grootste joodse gemeenschap van Europa leeft, zijn ook nu nog bibliotheken en andere instellingen actief die door Der Bund zijn opgericht. Ook in de Verenigde Staten leeft het gedachtegoed van Der Bund voort, onder meer in de Jiddische krant Der Forward. Der Bund mag dan behoren tot een vergeten wereld, de organisatie zelf, en haar rol in onder meer de opstand in het getto van Warschau, zijn nog lang niet vergeten. Ook in Nederland zijn er nog sporen te vinden. Ieder jaar in het voorjaar, op Jom Ha Shoa, tijdens de herdenking voor de slachtoffers van de Holocaust in de Hollandse Schouwburg in Amsterdam, wordt door de aanwezigen het Partizanen Lied gezongen. De helden van het getto, waaronder veel Bundisten, worden ook hier herdacht.

Monument voor de helden van de opstand

Bronnen:

Allgemeiner jüdischer Arbeiterbund Wikipedia Duitse sectie; Bundisten Wikipedia Duitse sectie
Individualisierte Erinnerung und politische Bewegung.
Die Autobiographik des Allgemeinen Jüdischen Arbeiterbunds
Der Marxismus und die “Judenfrage” internet bron
Gertrud Pickhan, „Gegen den Strom“. Der Allgemeine Jüdische Arbeiterbund „Bund“ in Polen 1918 – 1939, Stuttgart, München: Deutsche Verlags-Anstalt 2001 recensie
Zur Geschichte der Juden in Pommern Janusz Mieczkowski </de/taxonomy/term/874>
Vor 100 Jahren: Menschewiki und Bolschewiki – internet bron

Marxismus und nationale Frage J.W. Stalin, Der „Bund“, sein Nationalismus, sein Separatismus
Stern und Morgnshtern, joodse sport in Polen, Martin Krauß – internet bron
Zum Aufstand im Warschauer Ghetto – internet bron

Der Froyenvinkl, Die Frauenrubriek in der bundischen Tagesseitung “Nayes Folkstsaytung” Rebecca Denz