“Zwartboek”: Het ware gezicht van vriend en vijand

Over de film, door Bert Bakkenes

Velen zullen zich nog de film “soldaat van Oranje” herinneren waarmee Paul Verhoeven in de jaren 70 het Nederlandse verzet en vooral de Engelandvaarders als ware helden neerzette. Het was vanaf het begin van de film duidelijk wie de helden waren en ook hoe de vijand er uit zag. Voor twijfels was geen ruimte. Nederland zat vol goede vaderlanders, en de Duitsers waren de belichaming van het kwaad.

Intussen is er veel veranderd, en is men het er over eens dat er hier ruimte was voor behoorlijk wat nuances en bijstellingen. Over de jaren is het moeilijk geweest om die bijstellingen ook daadwerkelijk door te voeren, omdat er vaak scherp werd gereageerd uit kringen van het voormalig verzet en ook vanuit de elite. Aan het met veel energie opgebouwde beeld mocht geen afbreuk worden gedaan. Maar de stemmen die hierbij het meest werden gehoord zijn intussen verstomd en nu is er ruimte voor het ware verhaal. Dat moet ook diezelfde Paul Verhoeven hebben gedacht toen hij begon aan een nieuw project. De titel “Zwartboek” geeft al aan dat dit een heel ander verhaal zou worden. Een verhaal dat zich veel meer bezig houdt met wat er werkelijk gebeurde in de laatste maanden van de oorlog.

Aan het begin van de film, die miljoenen bioscoopbezoekers trok, maken we kennis met de joodse onderduikster Rachel Stein (Carice van Houten) die op het platteland een veilig

heenkomen heeft gezocht. Over die veiligheid valt trouwens te twisten, want iedere dag moet Rachel van de boer waar ze bij in huis zit een bijbeltekst uit het hoofd leren en opzeggen. Pas dan krijgt ze te eten. Het is bekend dat soortgelijke praktijken vaker voor kwamen en dat vooral ondergedoken joodse kinderen hier het slachtoffer van zijn geworden. Voor de Duitsers is Rachel veilig, maar niet voor de geallieerden want als een vliegtuig een bom laat vallen explodeert haar onderduikadres in een zee van vlammen en staat ze van de ene op de andere minuut op straat. Ze probeert te ontsnappen naar het bevrijdde Zuiden, maar dit mislukt en ze moet toekijken hoe een groep hulpeloze joodse onderduikers, inclusief haar ouders en broer, door de SD worden vermoord. Geholpen door vrienden komt ze in Den Haag terecht waar ze zich, onder de schuilnaam Ellis de Vries, bij het verzet aan sluit in ruil voor een veilig heenkomen.

Verraad
Het verhaal is dan intussen al in 1945 aangeland en er volgt een flitsende reeks gebeurtenissen die het leven van de jonge vrouw opnieuw in gevaar brengen. Ze leert een hoge SD'er kennen in een trein en krijgt opdracht met hem aan te pappen als een paar verzetsvrienden in handen van de Duitsers terechtkomen. Van binnenuit moet ze proberen de jongens los te krijgen en ook nog een microfoon te plaatsen in het hoofdkwartier van de SD. Daar komt ze ook een andere SD'er tegen die ze herkend als de moordenaar van haar familie. Rachel is vastbesloten wraak te nemen, en dat geeft haar de kracht om haar rol verder te spelen.

Om de boodschap van de film goed te begrijpen is het nodig om toch in ieder geval een beetje kennis te hebben van het verzet in het laatste oorlogsjaar. De toestand na september 1944 is niet te vergelijken met het verzet van eerdere jaren. Niet alleen had de infiltratie door Duitse agenten en Nederlandse verraders een grote vlucht genomen, maar ook hadden figuren zich bij het verzet aangesloten die jarenlang de kat uit de boom gekeken hadden, maar nu maar al te graag actief werden. Voor sommige was de drijfveer dat er een overwinning leek aan te komen, voor anderen was het veel meer van belang dat de oude orde van voor mei 1940 na de bevrijding weer in ere hersteld zou worden.

Tussen vriend en vijand

Vooral de komst van de Binnenlandse Strijdkrachten speelde hierin een grote rol. Plotseling werden verzetsgroepen die jarenlang op eigen kracht hadden vertrouwd onder het commando geplaatst van figuren die ze niet kenden, maar waarvan ook de loyaliteit vaak ver te zoeken was. Deze nieuwe commandanten hadden het vaak meer gemunt op communistische verzetstrijders dan op de Duitse vijand. Die vijand zagen ze immers al als verslagen, maar ze waren panisch bang voor de kracht die de communistische partij na de oorlog ten toon zou kunnen spreiden.
De illegale CPN en andere communistische groepen hadden immers onder de bevolking een grote reputatie opgebouwd als verzetstrijders van het eerste uur. “Zwartboek” geeft een goed beeld van deze periode vol onzekerheid en de vreemde bondgenootschappen die hierdoor ontstonden. In tegenstelling tot de overgrote meerderheid van de Duitsers in de film, blijkt Muntze, de SD'er waar Rachel mee moet aanpappen, voor het verzet een redelijk iemand die zijn familie in de bommennachten in Duitsland heeft verloren. Hij lijkt te accepteren dat de Duitse nederlaag niet meer is af te wenden. Dit in tegenstelling tot zijn collega’s die tot het einde bezig blijven met martelen en executeren. De houding van Muntze kwam vaker voor. Ondanks al de jaren van indoctrinatie en propaganda bleken er tegen het einde toch nog mensen aan Duitse kant te zijn die over een gezond verstand beschikten en er soms ook naar handelden. Daar staat tegenover de anderen steeds meer bezeten raakten van hun bevelen en blindelings doorgingen met moorden en vervolgen.

De film kent twee aspecten die uitblinken. Er wordt een perfect beeld geschetst van het kille, venijnige Duitse regime waar de hoofdrolspelers ook elkaar naar het leven stonden. Dit alles werd omlijst met een eindeloze serie feesten en slemppartijen waar de zogenaamde Germaanse elite zich volledig te buiten ging. Het tweede aspect is het gevoel dat verraad overal aanwezig is. Dat niemand te vertrouwen is, en dat achter iedere deur een val kan zijn. Rachel laat merken dat dit haar niet echt raakt en gaat rustig verder met haar taak en haar relatie met Muntze, die haar ware identiteit al snel door heeft maar haar niets in de weg legt. Ondanks alle beproevingen laat ze haar eigen principes nooit los.

Tot ook zij via een complot tot verraadster wordt bestempeld en opnieuw moet vluchten om haar leven te redden. Ze krijgt het na veel ellende voor elkaar om zich te zuiveren, maar vertrouwen in de Nederlandse samenleving zal ze nooit meer hebben. Het is dan ook niet verwonderlijk dat ze uiteindelijk in Israël terechtkomt. Maar het verraad en de vernederingen die ze heeft moeten ondergaan zal ze nooit meer kwijt raken.

Sluier
Met “Zwartboek” heeft Paul Verhoeven het laatste deel van de sluier die de problemen en het verraad binnen het verzet jarenlang heeft afgedekt volledig weggetrokken. En de vragen nemen toe. Hoeveel oprechte verzetsmensen hebben door de politieke machtsspelletjes en de zelfverrijking hun leven verloren? Hoeveel linkse verzetsstrijders zijn het slachtoffer geworden van de pogingen om de oude orde in ere te herstellen? Waarschijnlijk waren het er vele. Te denken valt aan het verraad van CS-6, de linkse verzetsgroep uit Amsterdam, die Paul Verhoeven voor ogen had toen hij de film maakte, en die door dit soort praktijken ten gronde ging. De moord op Hannie Schaft en zaken als de Velser Affaire, waar politiemensen, die zogenaamd in het verzet zaten, gelijktijdig driftig samenwerkten met de Duitse SD.

Mensen die “Zwartboek” gaan zien zonder van deze feiten op de hoogte te zijn zullen een deel van de film missen. Ze zullen het verhaal zien als een spannend avontuur met een heldin en een aantal andere personen waarvan pas op het laatste moment duidelijk wordt aan welke kant ze precies staan. Sommige zullen

ook vinden dat het verhaal overdreven is. Maar als we naar de feiten kijken geeft “Zwartboek” juist wel een waarheidgetrouw beeld van wat er in de eerste helft van 1945 is gebeurd. Eigenlijk was het allemaal nog veel erger. In de film krijgen de meeste verraders uiteindelijk hun verdiende loon. In de werkelijkheid heeft het hieraan maar al te vaak ontbroken.

Degenen die de meeste schade hadden aangericht bleven buiten schot. Sommige die lastig werden mochten zelfmoord plegen of werden uit de weg geruimd. Maar het merendeel mocht ongestoord verder gaan. Vaak in goede posities en met het aanzien dat hoorde bij een verzetsheld. Terwijl de ware helden dood waren of zich diep gekwetst en teleurgesteld terugtrokken. De verbittering die dit soort zaken heeft opgeroepen is zelfs nu nog steeds niet verdwenen. Misschien dat “Zwartboek” daarvan nog iets goed maakt. Dat de doofpot, waarin zoveel zaken zijn verdwenen, weer een stukje verder opengebroken is.

Beeld
Uit de film komt op Rachel na bijna niemand met schone handen naar voren. En vooral het beeld van de Nederlander uit die tijd dat door Paul Verhoeven is neergezet kan alleen maar als vernietigend worden beschreven.
Vooral in de scènes van na de bevrijding komt dit goed tot uiting. Moffenmeiden worden kaalgeschoren en vernederd. In de omgang met opgepakte NSB'ers en anderen lijkt men veel geleerd te hebben van de zojuist verslagen nazi’s. We kennen allemaal de beelden van de bevrijding en de spontane feesten. Maar “Zwartboek” laat ook juist die andere kant zien. Een periode van rechteloosheid waarbij allerlei rekeningen konden worden vereffend zonder enige vorm van controle. Terwijl kleine meelopers werden vernederd mochten de grootste ploerten rustig hun gang gaan of ontsnappen.

De ontknoping

Er werd gemanipuleerd en gespioneerd om de “juiste” mensen weer op de belangrijke plekken te krijgen. In die paar wilde weken na de bevrijding werd de basis gelegd voor het naoorlogse Nederland. Achter de rug van de hossende massa’s werd de macht verdeeld. En zo werd de gewonnen oorlog voor de mensen die er echt alles voor hadden gegeven toch nog een nederlaag. Ook dat verhaal laat “Zwartboek” zien.

Conclusie
In de aanloop naar de première werd “Zwartboek” soms neergezet als een meesterwerk. Dat is de film niet, en daar leent het thema zich ook niet voor. Maar voor iedereen die een beetje afweet van de ware geschiedenis van het verzet in Nederland in de laatste maanden van de oorlog komt de film als waarheidsgetrouw en een verademing over. Bij de jongere generaties zullen misschien wat ogen open gaan. Want een onderhuidse boodschap kent de film ook: wat voor de één een terrorist is, is voor de ander een vrijheidsstrijder, en omgekeerd. Een boodschap die niet alleen past bij de jaren 40-45, maar ook nu opnieuw actueel is. De film is intussen uit de bioscopen verdwenen na een aantal prijzen te hebben gewonnen, maar is eind vorige maand op DVD uitgekomen.

Zwartboek
Acteurs: Carice van Houten, Sebastian Koch, Thom Hoffman e.a.
Regisseur: Paul Verhoeven
Uitgebracht: 2006
DVD verschenen: 26 april 2007

Bronnen:
NRC september 2006
Kunststof NPS/Wereld Omroep 11-09-2006
Website “Zwartboek