Door Bert Bakkenes

Inleiding

Als er wordt gesproken over verzet tegen de Nazi-dictatuur in Duitsland komt altijd de aanslag op Hitler 20 juli 1944 ter sprake. Het gaat daarbij om de zogenaamde Jonker Coup, een poging van aristocratische officieren onderleiding van Graf von Stauffenberg, die Hitler wilden uitschakelen omdat ze in de gaten kregen dat Duitsland de oorlog aan het verliezen was. Oppervlakkig gezien lijkt het als of er buiten deze mislukte aanslag nauwelijks verzet is geweest tegen de Nazi-heerschappij. Toch hebben in alle jaren van het Derde Rijk mensen verzet geboden tegen het regime, op de meest uiteenlopende wijzen. Als voorbeelden kunnen we noemen de vele communistische groepen die nog jaren na 1933 in Duitsland actief bleven. Zo werd de KPD-groep van Georg Lechleiter in Mannheim pas in 1942 door de Gestapo opgerold. Sinds de machtsovername in 1933 was de groep actief verzet blijven bieden op alle denkbare manieren, en

Edelweiss Piraten op trektocht

Lechleiter werd in de arbeidersbuurten van Mannheim als een held gezien. De hele groep werd door de Nazi’s vermoord. Verder was er verzet vanuit studentenkringen en door individuele mensen.

Maar er was ook verzet onder de Duitse jeugd. Dit verzet is totaal onbelicht gebleven omdat in de meeste gevallen de Duitse jeugd wordt beschreven als loyaal aan Hitler en de Nazi-ideologie. Dat dit beeld niet klopt blijkt uit de activiteiten van de zogenaamde Edelweiss Piraten, Duitse jeugdgroepen in verschillende Duitse steden die in opstand kwamen tegen in eerste instantie de Hitler Jugend, en later tegen alle facetten van het regime.

Edelweiss Piraten, Navajo’s en Swing Jugend
Over het ontstaan van de Edelweiss Piraten zijn verschillende versies te vinden. Wat vast staat is dat er in een aantal grote steden in Duitsland groepen ontstonden die elkaar in eerste

instantie niet kenden, maar wel een aantal dingen gemeen hadden. In Hamburg bijvoorbeeld ontstond de zogenaamde Swing Jugend. Deze jongeren hadden als overeenkomst hun liefde voor de Jazzmuziek. Deze muziek werd door de Nazi’s verboden omdat het om een schadelijke Amerikaanse invloed zou gaan die er op was gericht om de Duitse jeugd ten gronde te richten. De Swing Jugend liet zich door dit verbod niet afschrikken en kwam regelmatig bij elkaar in bepaalde clubs of kroegen waar nog Jazz werd gespeeld. Omdat het regime tegen dit soort dingen hard optrad, kwamen de groepen al snel in conflict met de politie en de Gestapo. Deze manier van optreden sterkte de jongeren in hun afwijzende houding ten opzichte van het regime omdat het hun vrijheid inperkte.

In andere gebieden van Duitsland, vooral in het Ruhrgebied en West-Falen, ontstonden groepen die meer gericht waren op de natuur en het maken van trektochten. Dit kwam deels voort uit de

zogenaamde Wandervögelbeweging die al sinds 1899 bestond en is te vergelijken met de jeugdherbergbeweging in Nederland. Deze beweging werd door de Nazi’s verboden. Er werden door de nieuw ontstane groepen trektochten en tentenkampen georganiseerd, waar de jongeren vrij waren van de invloed van de Hitler Jugend en andere organisaties van het regime. Deze activiteiten waren het regime een doorn in het oog, en tegen het einde van de jaren dertig werden trektochten die niet onder leiding van de Hitler Jugend stonden verboden. Hiervoor werd in 1939 een speciale wet ingevoerd die de volledige Duitse jeugd in de Hitler Jugend dwong. Maar de jongeren lieten zich het beetje vrijheid dat ze nog hadden niet zo makkelijk afpakken. Al in 1938 ontstonden voor het eerst de zogenaamde “wilde groepen” die uiteindelijk de Edelweiss Piraten zouden vormen. De groepen gebruikten verschillende namen. In Keulen noemde ze zich ‘Navajo’s’, in Dusseldorf ‘Trekkersjongens’ en in Leipzig ‘de Meute’. De naam Edelweiss Piraten duikt voor het eerst in Dusseldorf op.

Ideologie van de verschillende groepen
De jongeren die zich aansluiten bij de Edelweiss Piraten of vergelijkbare groepen hebben allemaal gemeen dat ze de dwingelandij en de militaire dril in de Hitler Jugend meer dan zat zijn.
Ze willen een eigen identiteit opbouwen waarbij de vrijheid en de natuur een grote rol spelen. Als herkenningsteken dragen ze een Edelweiss speldje, soms zichtbaar, soms verborgen.

Het Edelweisteken gedragen
op of onder de revers

Ook worden er naaispelden in de kleur van de Edelweiss gedragen. De Edelweiss Piraten hielden er ook een eigen kledingstijl op na. De jongens droegen meestal ruwe trekkershemden met korte broek, witten kousen en bergschoenen. De meisjes een witte blouse en een blauwe rok. De groepen waren, in tegenstelling tot de Hitler Jugend, gemengd. Meisjes en jongens, meestal afkomstig uit de arbeidersklasse, trokken samen op. Vooral in de weekenden werden er trektochten en tentenkampen georganiseerd en in de vrije natuur troffen de verschillende groepen elkaar. Soms werd er in schuren overnacht. Men nam gitaren mee en er werden liederen gezongen. Liederen over de vrijheid, maar ook tegen het regime en vooral de Hitler Jugend. In de winter waren er illegale bijeenkomsten op stations of in openbare parken.

Veel van de meisjes die zich aansloten bij de groepen hadden nog een extra motief. Ze hadden een afschuw van de Nazi-opvatting dat de rol van de vrouw die van echtgenote en moeder was. Ze wilde een eigen keuze in hun toekomst en verwierpen de rolmodellen die het regime

met dwang oplegde. Zo ontstond er in deze vriendengroepen een gevoel van algemene oppositie tegen het nationaal-socialisme dat zich op verschillende manieren uitte. Het feit dat men zich anders gedroeg dan de gemiddelde jongere was de eerste stap in deze richting. Een echte politieke ideologie was niet voorhanden binnen de groepen, maar de dorst naar vrijheid en ook het antimilitarisme hadden een grote invloed.

Hiernaast hadden de jongeren een gemeenschappelijk vijand; de Hitler Jugend (HJ) in al haar verschijningsvormen. De Hitler Jugendorganisatie was voor de Edelweiss Piraten het gezicht van het regime en alle ellende die ze in het dagelijks leven meemaakten. Met de Hitler Jugend wet van 1939 was ook de zogenaamde HJ patrouilledienst ingevoerd. HJ- groepen trokken door de straten om te zien of jongeren zich wel aan de voorschriften hielden en op HJ-bijeenkomsten verschenen. Tijdens de wekelijkse verboden trektochten kwamen de Edelweiss Piraten vaak in contact met deze patrouilles en in de meeste gevallen eindigden deze confrontaties in massale vechtpartijen. Vooral de plaatselijke leiders van de HJ werden door de Edelweiss Piraten als hoofdvijand gezien.

Als het tot vechtpartijen kwam ging het er niet echt zachtzinnig aan toe. De Edelweiss Piraten verdedigden zich met knuppels en messen. Zo begon de zaak langzaam aan te escaleren. Na een aantal overvallen door de Hitler Jugend op trekkers- en tentenkampen waarbij soms de politie de HJ te hulp kwam, besloten verschillende Edelweiss Piratengroepen om zelf tot het offensief over te gaan. Tijdens bijeenkomsten van de HJ verschenen plotseling gemaskerde jongeren in de zaal. De stroom werd er afgezet en in het donker ontstond een grote vechtpartij die meestal tot de ontruiming van de zaal leidde. Ook werden HJ leiders waar mogelijk in de val gelokt en in elkaar geslagen.

De Edelweiss Piraten kwamen steeds meer in een oppositierol tegen het Hitlerregime terecht. Er werden vlugschriften verspreid tegen de Nazi’s en tegen de oorlog. Er werden leuzen op wanden en gebouwen van de Nazi-organisaties geschilderd. Zelfs op locomotieven werden tijdens de

bommennachten, als een stad in rep en roer was, anti-Hitlerleuzen geschreven die later door treinreizigers in andere steden met verbazing werden waargenomen.

Samenwerking
Omdat de Edelweiss Piraten geen echte organisatiestructuur hadden was het samenwerken met andere oppositie- en verzetsgroepen niet altijd even gemakkelijk. Daar kwam ook nog bij dat de jongeren door ervaring erg wantrouwend waren en liever vanuit de eigen groep bleven opereren. Maar contacten waren er zeker. In Keulen waren er banden met de grote verzetsorganisatie ‘Comité voor een Vrij Duitsland’ en de communistische verzetsorganisatie. Er werden joden verstopt, hulp gegeven aan dwangarbeiders en deserteurs en er werden bonkaarten gestolen. Vooral met de dwangarbeiders uit Polen en Rusland hadden de groepen goede contacten. Veel dwangarbeiders konden zich vrij bewegen en dat maakte het aanknopen van banden een stuk makkelijker.

Intussen bleef het aantal aangesloten jongeren groeien. Vooral in 1943/44 toen de vele bombardementen meer speelruimte verschaften. Betrouwbare cijfers zijn moeilijk te vinden omdat de groepen een erg losse structuur hadden, maar er wordt geschat dat er over heel Duitsland duizenden jongens en meisjes waren aangesloten of met de Edelweiss Piraten sympathiseerden. Zelfs in sommige Nazi- organisaties waren Edelweiss Piraten te vinden. In Aken was er een Flak eenheid, bestaande uit scholieren uit het hoger onderwijs, waarbinnen een Edelweiss groep functioneerde.

Sommige HJ-leden die het nog niet voor elkaar hadden dat ze uit de HJ waren gesmeten droegen het Edelweiss teken verborgen onder hun armband. Ook in de Rijks ArbeidsDienst (RAD) zetten Edelweiss-leden, die onder dwang waren opgeroepen, hun activiteiten voort.

De Nazi’s slaan terug
Natuurlijk kon dit alles aan de autoriteiten niet ongemerkt voorbijgaan. Eerst nam men aan dat het ontstaan van de “wilde groepen” door verwaarlozing als gevolg van de oorlog kwam. Er werd besloten om

te proberen om de jongeren terug te laten keren tot de Hitler Jugend. Dit had weinig succes en er werd een nieuwe tactiek ontwikkeld. De Edelweiss Piraten werden gecriminaliseerd. Ze zouden voor diefstallen en inbraken verantwoordelijk zijn. Ook was er sprake van onzedelijk gedrag. Dit omdat de groepen gemengd op trektocht gingen. Er werd zelfs beweerd dat sommige groepen gemengd naakt zwemmen hadden ingevoerd. Met deze beschuldigingen werd een basis gelegd voor hard optreden door de Gestapo in samenwerking met de plaatselijke politie.
In Keulen, waar de Edelweiss Piraten intussen waren uitgegroeid tot een echte organisatie met honderden leden, werden in de herfst van 1942 60 jongeren opgepakt. Ze werden beschuldigd van criminele activiteiten, maar ook het verspreiden van vlugschriften tegen het Hitler regime. In december van hetzelfde jaar rolt de Gestapo 30 groepen op in Dusseldorf, Essen, Duisburg en Wuppertal. Tijdens de razzia’s worden meer dan 700 jongeren opgepakt. Hiervan worden 320 jongeren verhoord, en 130 worden officieel gearresteerd. Drie jongeren, waaronder twee half-joodse jongens worden naar een concentratiekamp gestuurd.

In 1943 begint er in Keulen een rechtszaak tegen 16 jongeren, waaronder ook een meisje. De jongeren worden beschuldigd van het vormen van een illegale groep en het verspreiden van propaganda tegen het Hitlerregime. Er zouden ook plannen zijn geweest om springstof te stelen. Maar beschuldigingen van hoogverraad worden ingetrokken, omdat er geen bewijzen zijn. Van de 16 jongeren krijgen er acht

gevangenisstraffen variërend van vier jaar en drie maanden tot één jaar en drie maanden. Het meisje wordt vrijgesproken. De straffen waren op dat moment minder streng dan verwacht zou worden, maar de Gestapo gaat zich verder met de zaak bemoeien en eist een hard optreden tegen de Edelweiss Piraten.

Op de jongeren zelf heeft dit allemaal weinig effect. Een aantal jongeren komt in jeugdgevangenissen terecht waar ze laten blijken dat ze hun strijd absoluut niet hebben opgegeven. In de gevangenissen worden Edelweiss- en anti-Naziliederen gezongen en dit trekt de aandacht van andere gevangenen die zich na korte tijd bij de groepen aansluiten. De directie van een jeugdgevangenis in de buurt van Keulen weet geen raad met de zaak en vraagt de Gestapo om een onderzoek in te stellen. Dit onderzoek bevestigt dat er oppositionele liederen zijn gezongen, en twee jongeren worden opnieuw aangeklaagd.

Gewapend verzet
Al eerder is aan de orde gekomen dat vooral in Keulen de Edelweiss Piraten een grote aanhang hadden, en dat er een echte verzetsorganisatie werd gevormd.

De spil van deze organisatie is Hans Steinbrück, zoon uit een anti-Nazi-familie die over de jaren verschillende keren met de machthebbers in conflict komt. Uiteindelijk wordt hij in een concentratiekamp opgesloten. Maar Steinbrück geeft niet zo snel op. Gevangenen worden vaak gebruikt om niet ontplofte bommen, de zogenaamde ‘blindgangers’ onschadelijk te makken. Steinbrück komt in zo’n commando terecht en tijdens een van de klussen kan hij ontsnappen. Hij duikt onder bij Cilly S, de vriendin van een vriend, in de Schönsteinstrasse 7, in de Keulse arbeidersbuurt Ehrenfeld in juli 1943.

Steinbrück maakt van het huis het centrum van een grote radicale Edelweiss Piratengroep die op zijn hoogtepunt 128 leden telt. In het huis in de Schönsteinstrasse worden joden, gevluchte dwangarbeiders en deserteurs verborgen. In de kelder worden in eerst instantie voorraden voedsel opgeslagen die door de groep zijn “georganiseerd” om hun ondergedoken vrienden en beschermelingen te voeden. Later wordt de kelder ook een wapenopslagplaats. Steinbrück wil de groep, die intussen de Ehrenfelder Gruppe wordt genoemd, tot een gewapende partizanengroep omvormen. Hij zou later aangeven dat de wapens in de kelder waren bedoeld om een gewapende opstand te ontketenen op het moment dat de geallieerden de stad zouden naderen.

Hij wilde een beslissing van de oorlog ten nadele van Duitsland forceren doormiddel van het onklaar maken van spoorwegknooppunten en het uitschakelen van bedrijven die voor de oorlog van belang zijn. Van deze plannen waren alle leden op de hoogte en ze stemden er ook mee in. Er zijn contacten met de andere grote verzetsorganisaties in Keulen, waaronder de communistische verzetsorganisatie, maar de Ehrenfelder Gruppe blijft toch zelfstandig functioneren. De jongeren hadden een stijl die door de andere groepen als riskant werd gezien.

Deze beoordeling klopte wel enigszins. Met de veiligheid namen de leden van de groep het niet zo nauw. Het feit dat er zo veel leden en activiteiten waren maakte dat de groep ook opviel. Vooral toen een begin werd gemaakt met de gewapende strijd. De Steinbrückgroep besloot een aantal functionarissen van het regime uit te schakelen. Het ging hierbij om leiders van de Hitler Jugend, leden van de SA, maar ook de Gestapo. De groep slaagde er zelfs in om het hoofd van de Gestapo in Keulen, Hofman, te liquideren. Verder worden er constant inbraken gepleegd om aan wapens en voedsel te komen.

De Gestapo slaat toe
Dit alles maakt de kans op ontdekking steeds groter. Het eerste probleem ontstond op 29 september 1944. Een legerpatrouille loopt bij toeval tegen enkele leden van de groep aan in de Schönsteinstrasse.

Keulse Edelweiss Piraten, in het midden Barthel Schink (16)
opgehangen door de nazi's in Keulen Ehrenfeld

Papieren worden gecontroleerd en huizen in de buurt worden doorzocht. Op nummer zeven, de basis van de groep, nemen twee jongeren de benen via de achterdeur als ze de soldaten zien aankomen. Als de soldaten de wapens en voedselvoorraden vinden worden deze in beslag genomen. De jonge vrouw die het huis officieel huurt, de vriendin van Hans Steinbrück, en twee joodse meisjes worden de volgende dag opgepakt en meegenomen. Het huis wordt onder bewaking gesteld.

Op dezelfde dag, 30 september 1944, houd de Gestapo een razzia in verband met de moord op een plaatselijke Nazileider, ene Soentgen. Er worden acht mensen aangehouden maar de Gestapo slaagt er niet in om een verbinding te leggen met de Ehrenfelder Gruppe. Als Hans Steinbrück hoort dat zijn vriendin is opgepakt, heeft hij nog maar één gedachte. Hij wil haar en de andere gevangenen zo snel mogelijk bevrijden. Er staat nog steeds een politiewachtpost voor het huis in de Schönsteinstrasse en vanaf een spoorwegdam schieten Steinbrück en anderen op de agent, waarbij de man gewond raakt.

In een auto trekken de leden van de groep door Ehrenfeld op zoek naar de verantwoordelijke Nazileiders die hun vrienden gevangen houden. Verschillende keren zijn er schietpartijen waarbij de leden van de groep het vuur openen op Nazi’s die ze tegenkomen. Tijdens deze schietpartijen wordt een leider van de Hitler Jugend doodgeschoten. Iedere keer opnieuw slagen de Edelweiss Piraten er in om te ontsnappen. Het zal duidelijk zijn dat de Gestapo niet werkloos bleef toekijken. Er volgde een periode van razzia’s en arrestaties. In totaal worden 63 mensen opgepakt en bruut verhoord, waaronder ook Hans Steinbrück. Sommige slaan door en verraden hun vrienden. Op 20 oktober zitten 19 jongeren in officiële hechtenis. Zij worden vreselijk mishandeld en sommige leggen bekentenissen af onder dwang. Onder de jongeren die worden vastgehouden in de centrale van de Gestapo in Keulen zijn leden van de Edelweiss Piraten, maar ook jongeren die kunnen worden beschreven als volgelingen van Steinbrück zonder lid te zijn van de grotere organisatie. Op 10 november 1944 worden 13 leden van de Ehrenfelder Gruppe, waaronder Hans Steinbrück, publiekelijk opgehangen op de hoek van

de Schönsteinstrasse en de Venloerstrasse waar een paar weken eerder op 25 oktober 11 dwangarbeiders werden opgehangen. De jongeren hebben geen proces gehad maar zijn beschuldigd van de moord op vijf Nazifunctionarissen en een mislukte poging tot het stelen van explosieven. Het jongste slachtoffer van de lynchpartij is Barthel Schink, hij is pas 16 jaar oud. Voor een volledige lijst van de slachtoffers zie de namenlijst in het kader.

De lijken van de slachtoffers blijven 24 uur aan de galg hangen als afschrikwekkend voorbeeld. Vele bewoners van de buurt zijn getuige van de lynchpartij, maar niemand kan iets ondernemen omdat het hele gebied is afgezet door de SS en de Gestapo. Pas tijdens een zware luchtaanval kunnen de lijken van de galg worden gehaald. De Steinbrückgroep had zijn sporen in het gewapend verzet zeker verdiend. In totaal werden vijf politieke Nazileiders doodgeschoten plus een Hitler Jugendleider en een SA-lid. De groep liquideerde ook zes politiefunctionarissen, waaronder de Gestapoleider Hofman en twee andere Gestapo-agenten.

Overleven
Ondanks de repressie, de lynchpartijen en de opsluitingen van leden in concentratiekampen en tuchthuizen is de Gestapo er niet in geslaagd om de Edelweiss Piraten en aanverwante groepen te verslaan. In heel Duitsland werden meer dan een dozijn Hitler Jugendleiders door de Edelweiss Piraten gedood, ontelbare anderen raakten gewond, of werden constant opgejaagd. Er waren groepen in bijna alle grote Duitse steden, waar duizenden jongeren bij waren aangesloten. Ook speelden de groepen een belangrijke rol in de illegale nieuwsvoorziening. Veel Edelweiss Piraten luisterde naar de verboden uitzendingen van de BBC en Radio Moskou. De opgevangen berichten werden opgenomen in vlugschriften en verspreid. Ook na de Duitse capitulatie bleven de jongeren actief. Een aantal groepen heeft tot 1947 bestaan. In het veranderende Duitsland vielen de groepen daarna uit elkaar.

Helaas hebben de Edelweiss Piraten na de oorlog weinig erkenning gekregen voor hun verzetsdaden tegen de Naziheerschappij. Zelfs in Keulen was een strijd van 59 jaar nodig om erkenning te krijgen voor de slachtoffers. Pas in november 2003 werd er in Keulen Ehrenfeld een plaquette onthuld waarmee de 13 slachtoffers van de lynchpartij in november 1944 werden herdacht.

Herdenkingsplaquette in Keulen, onthuld in november 2003

Tijdens de plechtigheid, die door veel Keulse prominenten uit de meer alternatieve hoek werd bijgewoond, zei de president van de Keulse districtsregering, Roters, dat de Edelweiss Piraten verzetstrijders waren. Eerder werden de jongeren vaak als criminelen bestempeld. Roters zei dat de groep, afkomstig uit de Keulse arbeidersklasse, enorm veel werk had verzet om joodse mensen uit handen van de Nazi’s te redden en dwangarbeiders van eten te voorzien.

Executie van dwangarbeiders in Keulen. Op deze plaats werden 2 weken later 13 leden van de Ehrenfelder Gruppe opgehangen

Hij voegde toe dat hij het diep betreurde dat er na de oorlog meer geloof was gehecht aan de rapporten van de Gestapo dan aan de verhalen van overlevende Edelweiss Piraten. Twee jaar later, op 16 juni 2005, nam Roters deel aan een ceremonie in Keulen waar 4 Edelweiss Piraten, die door de Nazi’s werden vermoord, officieel werden erkend als verzetsstrijders. Intussen is er ook een film over de groep verschenen, die een realistisch beeld schetst van de Piraten en de tijd waarin ze leefden.

Conclusie
De Edelweiss Piraten en aanverwante groepen hebben door hun houding en activiteiten bewezen dat niet de gehele Duitse jeugd door de Nazipropaganda was verblind. Het feit dat duizenden jongeren er in zijn geslaagd, ondanks alle vormen van repressie, om buiten het systeem te blijven en zich niet aan te passen aan de nationaal-socialistische heerschappij is een positief hoofdstuk in de duistere geschiedenis van Duitsland in de Tweede Wereldoorlog. En hoofdstuk van verzet en heldenmoed dat veel te lang onbelicht is gebleven.

Bronnen:
Paul Emunds; Mit 15 an die kannonen, Aken 1975
Widerstand der Jugend: Die Edelweißpiraten, NRW Media
Bericht: Edelweißpiraten, 1944, Freie Tribüne, London, Dezember 1944 (ballingschapblad].
Chronik Unangepasste Jugend 1933-1945
Die Edelweißpiraten -eine (fast) vergessene Widerstandsbewegung gegen Hitler,
Internetsite 2005
Von Navajos und Edelweißpiraten – Unangepasstes Jugendverhalten in Köln 1933 – 1945
Tageszeitung 31-10-2003
Dossier KPD Mannheim (eigen archief)